U nas zapłacisz kartą
Rakowiak złośliwy (plama soczewicowata złośliwa)
Plama soczewicowata – jak wygląda?
Plamy soczewicowate to zmiany powstające na skutek zwiększonej ilości komórek barwnikowych (melanocytów w naskórku). Te charakterystyczne, ciemnobrązowe plamy o średnicy od 2 do 20 mm mogą pojawiać się w każdym wieku i dotyczyć różnych okolic ciała – głównie pleców, tułowia, twarzy, dłoni lub przedramion. Warto podkreślić, że w przeciwieństwie do innych znamion barwnikowych lub piegów, plamy soczewicowate nie zmieniają swojego odcienia pod wpływem działania promieniowania słonecznego.
Plamy soczewicowate mogą mieć podłoże genetyczne lub charakter nabyty. W zależności od ich genezy wyróżnić możemy:
- plamy soczewicowate zwykłe – zmiany będące efektem uwarunkowań genetycznych i takich schorzeń jak m.in. zespół Peutza-Jeghersa, zespół LEOPARD, zespół Carneya, czy też xeroderma pigmentosum,
- plamy soczewicowate posłoneczne – zmiany o charakterze nabytym, będące konsekwencją nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV. Plamy mogą zniknąć po dłuższym unikaniu promieniowania słonecznego,
- plamy soczewicowate starcze – pojawiają się w wyniku naturalnych procesów starzenia się skóry i nie znikają samoistnie,
- plamy soczewicowate złośliwe – plamy, które mogą stanowić podłoże do rozwoju czerniaka. Są znacznie ciemniejsze niż klasyczne plamy soczewicowate i mają lekko wypukłą powierzchnię. Pojawiają się zazwyczaj u osób w starszym wieku i umiejscawiają się na twarzy oraz w obrębie dekoltu. Chociaż zmiany te mogą prowadzić do rozwoju nowotworu, czerniak wywodzący się z nich przyjmuje jedną z najłagodniejszych postaci o lepszych rokowaniach.
Zmiany barwnikowe powiek
Zmiany barwnikowe skóry powstają z komórek barwnikowych (melanocytów, melanoforów), które w okresie rozwoju embrionalnego wędrują m.in. do skóry, błony naczyniowej oka i błon śluzowych. Komórki te wytwarzają melaninę, substancję chroniącą organizm przed nadmiernym promieniowaniem ultrafioletowym (UV). Mogą one jednak zapoczątkować także zmiany chorobowe zarówno o charakterze łagodnym, jak i złośliwym. Zmiany barwnikowe można podzielić na łagodne (wśród nich piegi, plamę soczewicowatą zwykłą, różne typy znamion barwnikowych), zmiany przedrakowe (plama soczewicowata złośliwa) oraz złośliwe (czerniak skóry).
Piegi to powszechnie występujące płaskie, małe (1–3 mm) plamy na skórze charakteryzujące się wzmożoną pigmentacją (zabarwieniem), wywodzą się z melanocytów warstwy podstawnej naskórka. Pod wpływem działania promieniowania UV (np. słonecznego) robią się ciemniejsze, ponieważ wytwarzają więcej melaniny. Występują głównie na twarzy, ale można je zaobserwować w każdym miejscu skóry eksponowanej na działanie promieniowania UV. Pojawiają się zwykle około 2. roku życia, ich liczba zwiększa się do wieku dorosłego, a u osób starszych zwykle maleje. Spotyka się je bardzo często u osób o jasnej karnacji oraz o rudych lub blond włosach.
Plama soczewicowata zwykła to barwnikowa zmiana o wyraźnych granicach (mogą być gładkie lub postrzępione) i jednolitym ubarwieniu (od brązowego do czarnego). Jest ona płaska, nieco większa niż pieg (3–15 mm). Plama ta nie powiększa się z czasem, a jej zabarwienie nie ulega nasileniu pod wpływem działania promieniowania UV. Plamy te mogą mieć charakter wrodzony lub nabyty, często pojawiają się już w dzieciństwie. Powstają z melanocytów w naskórku. Na powiekach mogą występować w przebiegu zespołu Peutza i Jeghersa.
Ryc. 1. Znamię barwnikowe powieki
Jakie są sposoby leczenia?
W przypadku piegów nie ma żadnej potrzeby ich leczenia. W zupełności wystarcza odpowiednia ochrona przed słońcem.
Leczenie plamy soczewicowatej zwykłej nie jest konieczne. Również w przypadku plam soczewicowatych słonecznych (starczych) leczenie nie jest konieczne, a wystarczy jedynie skuteczna ochrona przed słońcem. Ze względów kosmetycznych można ewentualnie stosować zabiegi krioterapii, rzadko preparaty zmniejszające pigmentację (mogą jednak spowodować odbarwione plamy na skórze).
Znamiona barwnikowe zwykle nie wymagają leczenia, ale z uwagi na pewne ryzyko przekształcenia się w czerniaka można je wycinać ze skóry, zwłaszcza jeśli znajdują się w miejscu narażonym stale na mechaniczne podrażnienia. Znamiona dysplastyczne (atypowe) usuwa się i poddaje badaniom histopatologicznym.
Prawdopodobieństwo zezłośliwienia znamion błękitnych jest wprawdzie małe, mimo to można je profilaktycznie usuwać.
Melanoza skórna lub melanoza oczno-skórna (znamię Oty) są zmianami rozległymi i nie ma możliwości ich usunięcia w całości. U 1:400 osób z melanozą oczno-skórną, zwłaszcza rasy kaukaskiej, rozwija się czerniak błony naczyniowej, dlatego chorzy ci wymagają ścisłej obserwacji klinicznej przez okulistę. Ponadto u tych chorych większe jest także ryzyko rozwoju jaskry barwnikowej (jaskry wtórnej otwartego kąta przesączania, zob. Jaskra barwnikowa).
W przypadku plamy soczewicowatej złośliwej (melanotyczna plama Hutchinsona) konieczne jest wycięcie jej z dużym marginesem tkanek oraz wykonanie biopsji z mapowaniem różnych obszarów do monitorowania brzegów plamy. Wynika to z faktu, że nieprawidłowe komórki znajdują się daleko poza widocznymi klinicznie granicami plamy soczewicowatej złośliwej. Następnie konieczna jest ścisła obserwacja chorego pod kątem nawrotów.
W przypadku czerniaka złośliwego podstawowe leczenie polega na wycięciu chirurgicznym guza z odpowiednim marginesem tkanki i badaniu regionalnych węzłów chłonnych. Niekiedy stosuje się tzw. biopsję węzła wartowniczego (zob.). Szczegóły dotyczące leczenia uzupełniającego przekraczają zakres tego opracowania i znajdują się w podręcznikach onkologii i/lub dermatologii.